Klaros’ta 3 bin 300 yıllık kehanetin izinde

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Bir vakitler savaşlardan salgınlara, sarsıntılardan kentlerin geleceğine kadar pek çok mevzuda Apollon’dan karşılık aranan antik dünyanın üç büyük kehanet merkezinden biri Klaros, binlerce yıllık geçmişiyle dikkat çekiyor. İzmir’in bugünkü yerine taşınmasına ait kehanetin de verildiği kutsal alanda, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin takviyesiyle yürütülen arkeolojik çalışmalar tarihin izlerini gün yüzüne çıkarıyor.

İzmir’in Menderes ilçesinde, birinci bakışta sessizliğin hakim olduğu bir vadinin içinde binlerce yıl evvel bir kentin, bir ordunun, bazen de binlerce insanın geleceğini değiştirecek sorulara karşılık aranıyordu. Savaşın başlayıp başlamayacağı, salgının nasıl sona ereceği, zelzeleden sonra ne yapılacağı, bir kentin kurulup kurulmayacağı tanrı Apollon’a soruluyordu. Bugün tıpkı topraklarda kahinler yerine arkeologlar çalışıyor. Toprağın her katmanı yeni bir sorunun, her buluntu ise binlerce yıl öncesinden gelen yeni bir cevabın kapısını aralıyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin kazı desteği verdiği Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Doç. Dr. Onur Zunal başkanlığındaki grup tarafından sürdürülen Klaros hafriyatları, alanın antik dünya açısından taşıdığı kıymeti ortaya koyuyor.

Avrupa’dan Afrika’ya Klaros’a geldiler

Klaros’un devrin üç büyük kehanet merkezinden biri ve bunlar arasında en erken kurulanı olduğunu belirten Doç. Dr. Onur Zunal, kutsal alanın sonları aşan kıymetini şöyle anlattı:

“Klaros, MÖ 13’üncü yüzyılda kuruluyor ve MS 4’üncü yüzyılda Hristiyanlığın resmi din haline gelmesine kadar bir pagan kutsal alanı ve kehanet merkezi olarak kullanılıyor. Burası bilhassa İzmir ve İyonya için çok kıymetli bir yer. Didim’deki Apollon Tapınağı ve Yunanistan’daki Delphi Apollon Tapınağı ile birlikte antik dünyanın üç büyük kehanet merkezinden birindeyiz. Kehanet o devirde dinî bir olgu. İmparatorlar, kumandanlar ya da kent yöneticileri kıymetli bir karar verecekleri vakit kesinlikle Apollon’a danışıyorlar. Bu sebeple Klaros sadece Batı Anadolu’dan değil; bugünkü isimleriyle İtalya, İspanya, Hırvatistan, Romanya üzere Avrupa ülkelerinden, hatta Afrika’daki Moritanya’dan ziyaretçi alıyor. Münasebetiyle Klaros, devrinin en kıymetli kehanet merkezlerinden biri haline geliyor.”

İzmir’in mukadderatı de Klaros’ta soruldu

Klaros’un anlattığı öyküler arasında bugünkü İzmir’e uzanan değerli bir kehanet de bulunuyor. Zunal, İzmir’in kuruluş anlatısıyla Klaros arasındaki bağı şöyle aktardı:

“Büyük İskender, Kadifekale’de, Pagos eteklerinde gördüğü duşun akabinde ünlü kumandanı Lysimakhos’u Klaros’a gönderiyor. Lysimakhos kehanet ritüelini gerçekleştirdikten sonra İskender’in hayalini kahine iletiyor. Apollon kahini, yeni kentte yaşayacak insanların eski kenttekilere nazaran üç, hatta dört kat daha keyifli olacaklarını söylüyor. Böylelikle İzmir’in bugünkü yerine taşınmasına ait kehanet Klaros’tan verilmiş oluyor.”

Geçmişin izleri gün yüzüne çıkarılıyor

Bugün de arkeologlar birebir yerde geçmişin izlerini sürüyor. 2026 yılı hafriyatları temmuz ayının ortasında başladı. Arkeolog, mimar, restoratör, konservatör, epigraf ve nümismatların yer aldığı disiplinler arası takım, dönem boyunca farklı alanlarda çalışma yürüttü. Zunal, “İki farklı dalda hafriyatlar devam etti. Bunlardan biri kutsal alanın giriş yapısı olan propylonun doğusundaki alan. Bu bölgenin MS 1’inci ve 2’nci yüzyıllarda kutsal alana gelen ziyaretçilerin konakladığı bir alan olduğunu biliyoruz. Burada ‘katagogeion’ ismi verilen, günümüzün motel ya da pansiyon sistemine benzetebileceğimiz yapılar bulunuyor. Kutsal alanın ana kenti Notion’a hakikat, güneyde yaklaşık 2 bin 500 metrekarelik çok büyük bir yapı ünitesini kazıyoruz. Burada çalışmalar 2016 yılından beri devam ediyor. Yapı Roma İmparatorluk Çağı’nda, MS 1’inci ve 3’üncü yüzyıllar arasında kullanılmış. Kuzeyde yedi yer var, güneyde de buna paralel yedi farklı yer olması gerektiğini düşünüyoruz ve ortasında açık avlulu bir yapı bulunuyor. Lakin yapının fonksiyonunu şimdi kesin olarak tespit edemedik. Günlük kullanım kapları ve sikkeler yardımıyla tarihini belirleyebiliyoruz. Çok enteresan biçimde yapının zelzele tesiriyle sona ermiş olabileceğini düşünüyoruz. Birinci kozmosun bir yıkım gördüğünü ve ikinci cihanın bu enkazın üzerine kurulmuş olabileceğini bu yıl tespit ettik” dedi.

Devasa bir tapınak

Klaros’un merkezindeki Apollon Tapınağı, antik dünyanın görkemini bugün bile hissettiren yapılardan biri. Zunal, yapının büyüklüğünü sayılarla anlattı: “Apollon Tapınağı devrinin eşsiz yapıtlarından biri. MÖ 300’ler civarında üretimine başlanıyor ve Roma İmparatorluk Çağı’na geldiğimizde Augustus’un, Tiberius’un ve en sonunda Hadrianus’un dayanaklarına karşın tapınak bir türlü bitirilemiyor. Yaklaşık 450 yıl süren bir inşaattan kelam ediyoruz. Tapınak 44 metre uzunluğunda, 22 metre genişliğinde. Uzun kenarlarında 11, kısa kenarlarında 6 sütun bulunuyor. Her sütunun 11 mermer tamburdan oluştuğunu biliyoruz ve bu tamburların her biri yaklaşık 6 ton tartısında. Başlığıyla birlikte tek bir sütunun tartısı yaklaşık 75-80 tona ulaşıyor. Üst yapısını da düşündüğümüzde yaklaşık 13-14 metre yüksekliğinde devasa bir tapınaktan kelam ediyoruz.”

Tonlarca mermer denizleri aşarak Klaros’a geldi

Klaros’un dış dünya ile kontağını anlatan en somut delillerden biri ise denizin tabanında bulundu. Kutsal alanda Marmara Adası’ndaki antik Prokonnesos taş ocaklarından ve Paros Adası’ndan getirilen mermerlerin kullanıldığını anlatan Zunal, “En çarpıcı örneklerden biri Prokonnesos’tan, yani Marmara Adası’ndan Klaros’a gelen bir kargo gemisi. Bu gemi Kızılburun açıklarında bugünkü Teos’da batıyor. Geminin hafriyatı yapıldı ve taşıdığı kargonun Klaros’a gelmekte olan Dor nizamında bir sütun başlığı ve bir sütuna ilişkin olduğu tespit edildi. Bu bize, etraftan hayvanlarla, otomobillerle ya da insan gücüyle getirilen mermer blokların dışında, Klaros’a özel mermerlerin deniz yoluyla da taşındığını gösteriyor. Yaklaşık 75-80 ton tartıya ulaşan bir taşıyıcı sütundan bahsediyoruz. Bunların taşınması son derece zahmetli ve maliyetliydi. Münasebetiyle Klaros üzere kutsal alanların, bugünkü tabirle sponsorlarının olduğunu da biliyoruz” formunda konuştu.

Kaplumbağaya bakınca iki bin yıl öncesini görmek

Klaros’ta öykü sırf hafriyat çukurlarında, sütunlarda ve heykellerde değil. Bazen ağır ağır yürüyen bir kaplumbağanın kabuğunda gizli. Bugün Klaros’u gezenlerin karşısına sık sık çıkan kaplumbağalar, binlerce yıl evvel de Apollon’un dünyasının bir kesimiydi. Zunal, antik çağ ile bugün arasındaki bu şaşırtan bağın altını değerle çizerek, “Antik devirden izlerini bildiğimiz kimi şeyleri bugün Klaros’a geldiğinizde çok net formda görebiliyorsunuz. Bunlardan biri kaplumbağalar. Apollon’un çaldığı ve icat ettiği söylenen ‘lira’ isimli telli bir müzik aleti var. Liranın ses kutusu kaplumbağa kabuğundan yapılıyordu. Lira ve lira çalan Apollon figürinleri de o devirde insanların Apollon’a sundukları en değerli adak eşyalarından biriydi. Klaros’un yaşayan bir başka antik simgesi ise birkaç adım ötede yükseliyor: Defne” dedi.

Apollon’un ağacı hâlâ sunakların çevresinde

Klaros’un binlerce yıllık hafızasının yaşayan izlerinden biri de bugün sunakların etrafında büyüyen defne ağaçları. Zunal, defnenin Apollon için taşıdığı manası şöyle anlattı: “Bugün Klaros’a geldiğiniz vakit bilhassa sunakların etrafında çok sayıda defne ağacı görüyorsunuz. Defne, Apollon’un kutsal ağaçlarından ve bitkilerinden biri. Mitolojide Daphne isimli bir sevgilisi var. Karşılıksız bir aşktan sonra Daphne tanrılar tarafından defne ağacına dönüştürülüyor ve o vakitten itibaren defne Apollon’un kutsal ağacı olarak biliniyor. Defnenin sırf Apollon’la özdeşleşmiş bir bitki olmadığını, kehanet sırasında esinlenmek hedefiyle da kullanıldığını biliyoruz. Rahiplerin ve kahinlerin sunular sırasında defne taçları ve defne yaprakları kullandıklarına ait bilgilerimiz de var. Böylelikle binlerce yıl evvel kehanet ritüelinin modülü olan defne, bugün tekrar tıpkı topraklarda, birebir sunakların etrafında büyüyor; Apollon’un lirasıyla ilişkilendirilen kaplumbağalar ise kutsal alanın içinde dolaşmaya devam ediyor.”

Kehanet sustu, demircinin cazip duyuldu

Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu’nun resmi dini haline gelmesiyle pagan kutsal alanları fonksiyonlarını yitirmeye başladı. Klaros ise bir anda ortadan kaybolmadı; diğer bir ömür alanına dönüştü. Kahinin sustuğu yerde yüzyıllar sonra demirciler çalışmaya başladı. Zunal, “Özellikle Hristiyanlık süreci bizim için çok değerli. Pagan kutsal alanlarının kapatıldığı, kimilerinin tahrip edildiği bir devirden kelam ediyoruz. Lakin Klaros bu süreçte fonksiyonunu bir mühlet daha sürdürmüş üzere görünüyor. MS 5’inci ve 7’nci yüzyılda kutsal alanın gerçek fonksiyonunu kaybettiğini, kentten buraya gerçek bir yerleşimin geldiğini ve birtakım atölyelerin bu yapılarda faaliyet gösterdiğini biliyoruz. Bir demirci atölyesinin varlığını tespit ettik. Son üç yıldır çalışmalarımızı bilhassa bu alana yönelttik. Bunun yanında çok sayıda yarı mamul ya da cüruflaşmış tuğla bulduk. Bunlar yakın etrafta bir tuğla atölyesinin de bulunduğunu düşündürüyor. Yani Klaros ne kadar kutsal bir alan olmuşsa da Hristiyanlık sürecinde fonksiyonel bir dönüşüm yaşamış” diye konuştu.

Homeros’un başı ile gövdesi 40 yıl sonra buluştu

Klaros’un sürprizleri bununla da bitmiyor. Batı edebiyatının temel yapıtlarından İlyada ve Odysseia’nın şairi Homeros’un heykelinin bulunma hikayesi de neredeyse başlı başına bir arkeoloji kıssası. Zunal, “Homeros heykelinin gövdesi 1952 kazılarında iki kesim halinde ortaya çıkarılıyor ve o devirde İzmir’deki müzeye götürülüyor. 1992 yılı kazılarında ise Homeros’un başı ele geçiyor. O tarihte Klaros hafriyatı Selçuk Müzesi’ne bağlı olduğu için baş Selçuk’a gönderiliyor. Daha sonra gövde ve başın birebir heykele ilişkin olduğu ortaya çıkıyor ve 2000’li yılların başında iki modül yine buluşuyor. Heykelin MÖ 200-180 civarında yapıldığını biliyoruz. Apollon, Artemis ve Leto’dan oluşan üçlü kült heykeliyle birebir periyotta, büyük olasılıkla birebir atölyede üretilerek Klaros’a getiriliyor. Homeros’un burada başka tanrılarla birebir sınıfta görülmesi, onun tanrısallaştırılması açısından da son derece önemli” diye konuştu.

İzmir Büyükşehir Belediyesi 2016’dan bu yana Klaros’ta

Klaros hafriyatları Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün her yıl yenilenen müsaadesiyle sürdürülürken, hafriyat, muhafaza ve belgeleme çalışmalarına farklı kurumlar dayanak veriyor. Zunal, “İzmir Büyükşehir Belediyesi 2016 yılından bu yana Klaros’ta yürüttüğümüz arkeolojik hafriyat, onarım ve belgeleme çalışmalarının kıymetli destekçilerinden biri. Ayrıyeten 2025 yılından bu yana ana sponsorumuz olarak SAYA Holding ile iş birliğimizi sürdürüyoruz. Bakanlığımıza, Büyükşehir Belediyemize ve ana sponsorumuza sağladıkları değerli desteklerden dolayı, şahsım ve hafriyat grubum ismine şükranlarımı sunarım” dedi.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı