“Tablet nesli” kitapla tanışmadan okula başlıyor!

İngiltere’de Kindred Squared tarafından 2024 yılında gerçekleştirilen “School Readiness” (Okula Hazır Olma) araştırması, dijital yerlilerin fizikî kitaplarla kurduğu bağın zayıfladığını ortaya koydu. Araştırmaya nazaran, her üç çocuktan biri okula başladığında bir kitabı nasıl yanlışsız kullanacağını bilmiyor. Öğretmenler, çocukların kitap sayfalarını çevirmek yerine tablet ekranlarındaki üzere "kaydırma" (swipe) hareketi yapmaya çalıştığını rapor ediyor.

Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Çocuk Gelişimi Bölümü’nden Öğr. Gör. Elif Konar Özkan, 2 Nisan Dünya Çocuk Kitapları Günü kapsamında çocukların kitapla tanışmadan okula başlamasının bilişsel ve duygusal risklerine karşı aileleri uyardı.

“Tablet nesli”nin okuma alışkanlıklarında değişikler dikkat çekici

Yapılan akademik araştırmalar ve çalışmaların, bilişsel ve nörolojik dönüşümlerin sinyallerini verdiğine işaret eden Öğr. Gör. Elif Konar Özkan, “Artık zihnin, belleğin, hafızanın, hudut sisteminin kullanım biçimi değişmeye başlamıştır. ‘Tablet nesli’ yahut ‘dijital yerli’ diye isimlendirilen jenerasyonun dikkat müddetlerinde ve okuma alışkanlıklarında değişiklikler dikkati çekmektedir. Bilhassa süratli tempolu dijital oyunlar ve Youtube Kids, TikTok üzere platformlar, bir yandan çocukların dikkat müddetlerini ve derin odaklanma marifetlerini kısaltır öteki yandan daima ve anlık dopamin salgısı ile ödül düzeneğini etkinleştirir. Dijital uygulamalar, çocuğun dikkatini bir dakika hatta saniye bile bırakmamak üzere kurgulanmıştır ve her şey hazır sunulmaktadır. Kitapla vakit geçirmek ise sabır ve zihinsel faaliyet gerektirir zira kitap dinleyen/okuyan çocuk zihninde bir dünya kurar; tahlil sentez manaya yorumlama melekeleri daima faaldir. Bu da tembelleştiren dijital faaliyetlerin yanında epey yorucu gelebilir.” dedi.

Kitap okuma alışkanlığı kazandırmak güçleşti

Dönem itibariyle okuma alışkanlığı kazandırmayı güçleştiren etkenlerin birden fazla olduğunu kaydeden Öğr. Gör. Elif Konar Özkan, “Kitap okumak için oturmak, uygun kitabı seçmek için ilgi ve muhtaçlıkları keşfetmek, bireyin ilgilerini potansiyelini keşfetmek için vakit ayırmak, kitap sayfalarını çevirmek için ince motor hünerlerini kullanmak, öykünün içine girmek için dinlemek ve/veya okuduğunu anlamak, okuduğunu anlamak için bilişsel efor ve odaklanma maharetini kullanmak gerekmektedir. Bu hareketler ise dijital yerliler için durağan, yeknesak ve çok yavaş gelebilmektedir. Tablet kullanımıyla tıklama ve yüzeysel taramaya alışan çocuk ve genç için (maalesef ki yetişkin için de) metnin duygusal derinliğini kavrama, görünürdeki ve alt metindeki mesajları fark etme zorlaşır. Kitap okuma hareketi hem somut hem soyut bağ kurabilme marifetidir ve bu alışkanlık tüm gelişim alanlarının etkin kullanımını gerektirir.” diye konuştu.

Dijital ekranlar 'Emzik' üzere kullanılıyor

Ailelere değerli sorumluluklar düştüğünü vurgulayan Öğr. Gör. Elif Konar Özkan, “Çocuklar etraflarında ellerinde somut kitap okuyan, kitap okuma alışkanlığı olan, kitaba para ve vakit ayıran yetişkinler görmeli. Kitap okumanın güzel bir şey olduğunu gözlemleyebilmeli ve yaşayabilmeli çocuklar. Bilhassa ekranın hiçbir çeşidi ‘dijital dadı/bakıcı’ üzere olmamalı çocuğun hayatında. Yani ebeveynlere sıkıntı gelen anlarda; yemek yerken, seyahatte, toplu taşımada, alışverişte vb. denize düştüklerinde sarıldıkları bir yılan kıvamına gelmemeli hiçbir ekran çeşidi. Zorlayıcı anlarda ekranın bir emzik üzere kullanılması çocukların can derdiyle başa çıkma, gereğinde kendi iç dünyasına dönme, hayal kurma, kurgulama, düşleme ve baş etme yeteneklerinin kaybolmasına neden olur.” sözünde bulundu.

Bir çocuğun yetişkinle kitap okuması önemli

Çocukların şimdi okula başlamadan evvel ortak dikkat hünerlerinin gelişebilmesinin değerine vurgu yapan Öğr. Gör. Elif Konar Özkan, “Bir çocuğun yetişkinle kitap okuması, bakması, incelemesi, sayfaları çevirmek, fotoğraflar üzerine konuşmak üzere kolay hareketler, beyin ve hudut sistemini dijitalle parçalanmış dikkatten koruyacaktır. Bu, birebir vakitte çocuğun merakını canlı tutacak, bağ kurma, irtibat, alaka ve diyalog kurma, empati marifetlerini güçlendirecektir. Banyo kitapları, oyuncak kitaplardan başlayarak çocuğun kitapla tanışması/tanıştırılması ve kitaba hayatında yer bulması bu alışkanlığı adım adım oluşturacak kıymetli davranışlardandır. Önemli günlerde kitabı bir armağan olarak almak yani kitap sevdiğine armağan edilebilecek değerde bir obje algısını oluşturmak natürel ki bıktırmadan… Ayrıyeten etkileşimli okuma etkinlikleriyle çocuğun bu bağını kuvvetlendirmek… Kitapla tanışmadan evvel de kelamlı kültür ögeleriyle çocuğu adım adım edebiyat, sanat ve okuma dünyasına sokmak. Nasıl? Ninniler, bilmeceler, maniler, tekerlemeler, masallar üzere kelamlı kültür ögeleri, kitap okuma alışkanlığına giden yolun başlangıç basamaklarını oluşturur aslında.” biçiminde konuştu.    

Teknoloji yasaklanmamalı, dengelenmeli

Teknolojinin büsbütün hayat dışına çıkarılmasının mümkün olmadığını söyleyen Öğr. Gör. Elif Konar Özkan, şöyle devam etti:

“Teknolojinin büsbütün sonlandırılması mümkün değil zira bizler dijital göçmenlerken yeni kuşaklar bu olgunun içine doğuyorlar yani dijital yerliler. Hudut sistemlerine dijital kullanım marifetleri kodlanarak doğuyorlar ki bununla ilgili pek çok karikatür, görüntü ve içerikle de karşılaşmışsınızdır. Yanlışsız kullanım kıymetli. Dünyanın pek çok yerinde birçok uzmanın ısrarla altını çizdiği her fırsatta vurguladığı şey; beyin ve hudut sistemi gelişimi için bilhassa birinci üç yıl ekrandan uzak tutmak ve insani alışkanlıklarla çocuğu donanımlı hale getirmek. Çocuklar 5N1K modunda araştırmacı gazeteciler üzere çevreyi tanımaya çalışırken bu çok da güç olmaz zira doğayı ve etraflarını keşfetmek için doğal bir merakla doğarlar bu dünyaya. Oyun bu dünyayı keşfetmede değerli bir lisandır. Tıpkı oyun üzere kelamlı kültür ögeleri da çocuğun ilgisini çeker ve onu olumlu istikamette besler, gelişimi takviyeler. Bebeklik çağında ninniyle tekerlemeyle tanışan, üç yaş civarında hayatına bilmeceler ve masallar, kıssalar dahil edilen çocuk aslında zaten kitapların dünyasına adım atmış sayılabilir. Dinlediklerinin bir kısmının kitaplardan okunduğunu fark edince okutmaya istekli ve sonrasında da okumaya meraklı bir çocuk olarak dengeyi sağlayabilir bir sistemle yetişmiş olur. Dijitalin gereksinim anında kullanılabilecek bir araç olduğunu, TV ve öteki ekran tiplerinin meskenin baş köşesine kurulmadığını deneyimlediğinde de bu istikrar sağlamlaşmış olur çocuğun gözünde ve hayatında. “   

Yanlış kitap seçimi çocuğu kitaptan uzaklaştırabilir

Yaş ve gelişim özelliklerine uygun kitap seçiminin değerine değinen Öğr. Gör. Elif Konar Özkan, “Tek başına olmasa da yaş gruplarına göre kitap seçimi olağan ki okuma isteğini olumlu ve/veya olumsuz etkileyen konulardandır. Çocuğa görelik dediğimizde çocuğu tanımak anahtar söz. Zira çocuğu tanıyıp ilgi, muhtaçlık, istek ve merakları bilinirse ona uygun kitaplar seçilebiliyor. Kucak uzunluğu kitaplardan avuç içi kitaplara kadar pek çok boyutta; çizgi romanlardan fotoğraflı kitaplara, şiirden masala, biyografiden öyküye ya da yazısız ve fotoğrafsız kitaplara kadar birçok farklı kitap, gelişim özelliklerine nazaran denenebilir. Yani kitap seçiminde hem biçimsel özellikler hem de içerik özellikleri değerli. Çocuk için seçim yaparken de çocuğun meraklı lakin tıpkı kendileri üzere öğretilmekten hoşlanmayan severek ve bağ kurarak öğrenebilen farklı bir birey olduğunun hatırlanması temel kaidedir. Nitelikli ve yaşına uygun kitaplarla buluşturulan çocuklar doğal ki kitap okuma alışkanlığını daha kolay kazanabilmektedir.” dedi.

Okullara düşen görev kitabı sevdirmek

Okulların rolüne de değinen Öğr. Gör. Özkan, “Çocukların temel alışkanlıklar konusunda okula hazırlıksız gelmesi, okulun yalnızca bilgi aktaran ve öğreten değil temel alışkanlıkları yine inşa eden bir yapıya dönüşmesini gerekli kılıyor. Tıpkı ‘değerler eğitimi’ üzere. Yani pahalar, ahlak ve ‘insan olmak’ temelde ailede kazanılan/kazanılması gereken temel özelliklerken çağdaş kapitalist sistemin zorunlulukları, evvel bedeller eğitimi genelgesiyle sonra fazilet kıymet aksiyon modeliyle okullara ve eğitim sistemine verilmiş bir ödev olmuştur. Kitap okuma alışkanlığı da gerçek örneklerle temelde çocuğun ailesinde ve etrafında görerek edindiği bir alışkanlıkken artık bu kültürü yerleştirmek ve güçlendirmek okullara ve eğitim sistemine yüklenmiş bir vazife üzere kabul ediliyor maalesef. Okullarda kitaplık ve kütüphanelerin olması, kitabın görünür ve kullanılır olması kıymetli alışılmış. Eğitimde de daima dijitalleştiğimiz için o ortamlarda da kitap ikinci planda kalabiliyor zaman zaman. Öğretmenlerin kitabı önemsemesi, hayatında yer vermesi, okuyan beşerler olarak düzgün bir model olması öncelikli vazifelerdendir.” tabirinde bulundu.

Çocuğa kitabın dünyası tanıtılmalı

Kitap okuma kültürü için kitaba dair imtihanların yapılması değil tersine çocuğun bilişsel ve duygusal dünyasında kitaba dair olumlu bağların kurulması gerektiğini söz eden Özkan, “Kitapla çocuğun daha çok vakit geçireceği çeşitli etkinlikler; çocuğun kendini müellifin, çizerin yerine koyduğu ve bu hali deneyimlediği anlar, kitabevi ve fuar ziyaretleri, muharrir ve çizerlerle tanışma ve sohbet/deneyim imkânı bulma, kütüphanelerde masal dinleme vb. üzere çeşitli etkinliklerle vakit geçirme yani öncelik kitabı ve kitap okumayı sevmek olmalıdır. Kitabı, kitabın dünyasını tanıyıp sevince kitap okuma alışkanlığı da güçlenecektir.” halinde kelamlarını tamamladı.

 

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı