Ruhsal danışman, mali müşavir üzere zarurî hale geldi!

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, terapi sürecine dair her şey konusunu kıymetlendirdi.

Terapiste olan muhtaçlık gerçek mi, yapay mı?

Prof. Dr. Tarhan, modern çağda terapinin sırf bir tedavi değil, bir ömür ihtiyacı hâline geldiğini belirterek, “Geçenlerde bir anne anlatıyordu; çocuğu terapiste gidiyormuş. ‘Anne, sen de çocukken gittin mi terapiye?’ diye sormuş. Anne de ‘Hayır, hiç gitmedim, gereksinim da hissetmedim’ demiş. Bu diyalog günümüzün gerçeğini gösteriyor. Artık ergenler bile terapi gereksinimi hissediyor. Pekala bu gereksinim gerçek mi, yoksa yapay mı? Tartışmalı bir bahis. Modernizm, insanın gerilim idaresini zayıflattı. İnsan artık sorunlarını çözmekte zorlanıyor, duygusal baskı altında hissediyor. Bu türlü durumlarda terapi bir mecburilik hâline geliyor.” dedi.

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, günümüzde terapiye olan muhtaçlığın artışını kıymetlendirerek, “Modern insan artık yalnız, beklentilerini yönetemiyor, alakalar yüzeyselleşti. Bu da terapiste yönelimi artırdı. Artık bir mali müşavir, hukuk danışmanı üzere ‘psikolojik danışman’ sahibi olmak çağdaş hayatın bir gerekliliği hâline geldi.” diye konuştu.

Modern hayatın insanın gerilim eşiğini zorladığını tabir eden Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:

“İlk çağlarda bir insan aslanla, kaplanla karşılaştığında nabzı yılda birkaç defa 140’a çıkardı. Bugün ise kent trafiğinde, iş hayatında, her gün nabzı 140’a çıkan beşerler var. Stresörler arttı, beklentiler çoğaldı. İnsan artık her istediğini gereksinim zannediyor. Halbuki insanın muhtaçlıkları sınırsız değil, istekleri sınırsız. Çağdaş çağ, insanı bu farkı unutturdu.”

Yalnızlık artık global bir tehdit hâline geldi

Yalnızlığın artık global bir tehdit hâline geldiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, modern insanın “derin bağ” kurma kapasitesini kaybettiğini söz etti:

Prof. Dr. Tarhan, “Birleşmiş Milletler, global ölçekte üç büyük sorun tanımlıyor; gelir eşitsizliği, iklim değişikliği ve yalnızlık. Yalnızlık çağın salgını hâline geldi. İnsan artık çok arkadaş sahibi lakin inançlı, derin münasebetler kuramıyor. Aile içinde bile inançlı bağ kuramayan gençler, bu alakayı terapistle kurmaya çalışıyor.” formunda konuştu.

Klasik terapi yaklaşımları yerini “pozitif psikoterapi”ye bıraktı

Klasik terapi yaklaşımlarının artık yerini “pozitif psikoterapi”ye bıraktığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Kişi değişim muhtaçlığı hissediyorsa lakin bunu nasıl yapacağını bilmiyorsa, müspet psikoterapi devreye girer. Bu yaklaşımda patolojiye değil, potansiyele odaklanırız. Kişinin güçlü karakter özelliklerini ortaya çıkarıp, zayıf taraflarını bu kaynaklarla yönetmesini öğretiriz. Bu, yara açmadan güzelleştirme yaklaşımıdır.” sözünde bulundu.

Nörobilim alanındaki gelişmelerin psikoterapiyi dönüştürdüğünü vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Beyindeki memnunlukla ilgili alanların müspete odaklı terapilerde daha etkin olduğu görüldü. Negatife odaklı terapiler, kişiyi geçmişe hapsederken; müspete odaklı olanlar ruhsal bağışıklığı güçlendiriyor. Bu da travmalarla baş etmede daha kalıcı sonuçlar veriyor.” dedi.

Güven oluşmadan terapi olmaz

Bir terapinin en temel ögelerinden birinin “terapötik ittifak” olduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Hiç kimseye anlatamadığı bir şeyi terapistine anlatacak. Şayet terapist geçmişteki danışanlarının isimlerini söylüyorsa, orada inanç oluşmaz. Bu, mesleksel etik meselesidir. Terapötik ittifak için inanç, şeffaflık, samimiyet ve faal dinleme kaidedir. Samimi bir terapist, karşısındaki kişinin beynindeki ayna nöronları harekete geçirir. Bu nedenle itimadın oluştuğu her terapide, duygusal düzgünleşme çok daha süratli gerçekleşir.” diye konuştu.

Ayrıca “nonverbal iletişimin” yani mimik, jest ve vücut lisanının terapi sürecinde sözcükler kadar kıymetli olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “İnsanlar yalnızca kelamla değil, hisle bağlantı kurar. Bazen bir bakış, bir mimik bin sözden daha tesirlidir. O sıcaklık hissi, terapinin yarısını çözer.” tabirinde bulundu.

Her terapi şahsa özel

Prof. Dr. Tarhan, terapi sürecinin şahsileştirilmesi gerektiğini tabir ederek, “Biz genelde 10 seanslık bir maksatla başlıyoruz. Evvel kişilik testleri, ilgi kıymetlendirme ölçekleri yapıyoruz. Kişinin iç ve dış dünyasını, söylemediklerini projektif testlerle anlamaya çalışıyoruz. Sonra hangi terapi formülünün uygun olduğuna karar veriyoruz. Tıpkı yeterli bir tamircinin çantasında her aletin bulunması üzere, terapistin de araçları farklıdır. Bazen bilişsel davranışçı terapi, bazen nörofeedback, bazen psikanaliz gerekir.” biçiminde konuştu.

Psikiyatrist ve psikologların grup çalışmasının kıymetine vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan, “İnsanı biyopsikososyal ve spiritüel bir bütün olarak ele almak gerekir. Biyolojik altyapı bozuksa, ruhsal müdahaleler tek başına kâfi olmaz. Bu nedenle ilaç tedavisiyle birlikte terapi planı en ülkü sonuçları verir. Terapide maksat yalnızca yarayı görmek değil, kişinin kendini tekrar inşa etmesine yardımcı olmaktır.” dedi.

“Terapist önyargılarını vestiyere asmalı”

Prof. Dr. Tarhan, terapistin kimlik rollerinden sıyrılıp, danışan karşısında sadece “klinis­yen” rolünde olması gerektiğini lisana getirerek, “Terapide paylaşılabilecekler var, paylaşılamayacaklar var. Terapistin kişinin özeline, özrüne ve kutsalına hürmet duyması gerekir. Mesela birinin kekemeliği olabilir, bu onun özrüdür. Ya da farklı bir alt kültüre mensup olabilir. Terapist bunu hissettirmemeli. Ön yargılarını vestiyere asmalı. Dışarıda anne, baba, eş, iş insanı, hatta politik kimliği olabilir lakin terapide yalnızca klinisyen kimliğiyle bulunmalı. O role giremeyen, kategorik fikir yapısına sahip olmayan kişi terapi yapamaz. Her hadiseyi başka pahalandırmak gerekir. Bir gün içinde on farklı olay görebilirsiniz. Evvelki hadiseyi rafa kaldırmadan yeni olaya odaklanamazsınız. Bu yüzden yazılı not almak çok kıymetlidir. Danışan, ‘Benim anlattıklarım kıymetli, terapistim not alıyor’ hissini yaşar. O notlar sonraki seanslarda kullanıldığında itimat bağlantısı güçlenir.” diye konuştu.

Nasihatle terapi tıpkı değil

Prof. Dr. Tarhan, terapiyi nasihatten ayıran temel farkın “yapılandırılmış bir süreç” olması gerektiğini belirterek, “Bazı şahıslar nasihat arıyor. Meğer terapi nasihat değildir. Terapi, kişinin gereksinimlerine nazaran yapılandırılmış bir süreçtir. Maksat belirlenir, yol haritası çizilir. Terapist, başlangıçta kıymetlendirme ölçekleriyle kişinin durumunu ölçer, terapi sonunda da tıpkı ölçeklerle değişimi müşahedeler. Subjektif ve objektif bilgiler karşılaştırılır. Böylelikle terapinin somut tesiri izlenir.” sözünde bulundu.

İnsan akışı değiştiremiyorsa bakışı değiştirmeli

Danışanların büyük kısmının problemlerini dış etkenlere bağladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:

“Terapiye gelenlerin yüzde 70–80’i sorunu dış nedenlere bağlıyor; eşine, topluma, ekonomiye… Halbuki insan akışı değiştiremiyorsa bakışını değiştirmelidir. Kişinin ruhsal kaynakları güçlü olsa bile niyet çarpıtmaları varsa bunları kullanamaz. Zihinsel esneklik kazandırmak terapi sürecinin kıymetli bir amacıdır. Biz buna ‘kognitif fleksibilite’ diyoruz. Yani yalnızca A planı değil, B ve C planlarını da görebilmeli insan.”

Ego savaşları bağlara ziyan veriyor

Aile ve çift terapilerinde sıkça gözlenen durumun “karşı tarafın değişmesini bekleme” olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Yakın ilgilerde taraflar ekseriyetle birbirini değiştirmeye çalışıyor. Meğer ‘İlişkimizin geleceği için gerçek olan nedir?’ sorusunu sormak gerekir. Birden fazla kişi ‘Eşim düzelirse ben de düzelirim’ diyor. Her iki taraf da bu türlü düşününce ego savaşları başlıyor. Değişim evvel kendinden başlamalı. Terapi de bu farkındalığı kazandırmakla başlar.” formunda konuştu.

Değişim isteğinin terapiye başlamanın en kıymetli şartı olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi daima eşini, işverenini, etrafını anlatıyor fakat kendinden hiç bahsetmiyorsa bu kişi değişim istemiyor demektir. O yüzden terapide birinci amaç değişim motivasyonu oluşturmaktır. Terapiste gitmeyi kabul etmek bile yüzde 50 düzgünleşme manasına gelir. Zira bu bir olgunluk göstergesidir.” dedi.

Terapide rahatlama değil değişim hedeflenir

Prof. Dr. Tarhan, terapi sürecinde “rahatlama” yerine “değişim” gayesinin altını çizerek, “Bazıları ‘Terapiden çıktım, çok rahatladım’ diyor. Meğer terapinin gayesi rahatlama değil, değişimdir. Terapi bir basamak üzeredir; kişi her seansta bir adım üst çıkmalıdır. Hedef belirlenmeli, bağ kurulmalı ve şahsa ödevler verilmelidir. Bu, terapötik sürecin yapıtaşlarından biridir.” tabirinde bulundu.

Terapötik ilginin duygusal boyutuna da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Bazı şahıslar terapisti bir bağlanma objesi olarak görür; annesi, eşi ya da hayatındaki eksik rolün yerine koyar. Buna ‘transferans’ diyoruz. Terapist, bu türlü bir durumda profesyonel hudutlarını muhafazalı ve gerekiyorsa danışanı diğer bir uzmana yönlendirmelidir. Aksi hâlde terapi bozulur.” diye konuştu.

Prof. Dr. Tarhan, aile içi bağlantılardaki güç savaşlarına da değinerek, “Bazı şahıslar hakikaten ‘hastayı eden’ bireyler oluyor. Ancak kişi müsaade vermezse kimse onu hasta edemez. Denetim duygusu yüksek, empati mahrumu bireyler karşı tarafı köleleştirmeye çalışıyor. Bu sürdürülebilir değil. Evliliğin birinci periyotlarında ‘hayır deme becerisi’ kazandırmak çok kıymetli. ‘Bunu senin için yapıyorum ancak gerçek değil’ diyebilmek, bağlantıları istikrarda meblağ.” biçiminde konuştu.

Terapinin son emelinin kişinin kendine tarafsız bakabilmesi olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bir insan yaşadığı sıkıntıya tarafsız olamıyorsa tahlil üretemez. Daima kendini haklı gören kişi, kendi kör noktasını göremez. Terapide hem danışanın hem terapistin kendi ön yargılarına karşı bağımsız olması gerekir. Gerçek değişim fakat bu farkındalıkla mümkündür.” dedi.

10 seanslık bir terapi almak kişinin kendine yatırımı

Terapiye gitmenin bir “lüks” olarak değil, kişinin ruhsal sıhhatine yaptığı orta ve uzun vadeli bir yatırım olarak görülmesi gerektiğini söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Tabii lüks üzere gözüküyor ancak kişi bu türlü durumlarda kaybedeceği şeyleri düşündüğü vakit, on seanslık bir terapi almak aslında orta-uzun vadeli bir yatırımdır. Bu, ileride birçok yanılgı yapmasını, yalnız kalmasını, depresyona girmesini önler. Her olayı bir travma olarak değil, geliştiren bir tecrübe olarak görebilmek mümkündür. Hayatın olumlu ve olumsuz istikametlerini birlikte görebilmeli, ancak odağı olumludan yana kurabilmeliyiz.” tabirinde bulundu.

Kişinin bunu kendi başına başaramadığı durumlarda “bir bilenden yardım almasının son derece insani ve faydalı” olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Hayat yolunda ilerlerken karşına bir mani çıktıysa ve sen aşamıyorsan, danışırsın. Bu hususta yüzlerce hasta görmüş bir uzman, ‘Bu açıdan bak, şöyle yaparsan düzelir’ diyebilir. Evvelce beşerler bu rehberliği bilge şahıslardan alırdı, artık bunu mesleksel formasyon almış terapistler yapıyor.” diye konuştu.

Terapi sürecinde kültürel ahengin değerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, “Terapi eğitiminin içinde bile bu vurgulanır: Kişinin kültürünü, kimliğini ve bedellerini bilmek gerekir. Danışan kendi pahalarını anlamayan bir terapistten yarar göremez. Kültürüne uygun terapistle çalışan kişi daha süratli yol alır.” biçiminde konuştu.

Yapay zekâ terapinin mühletini kısaltacak lakin yerini alamaz

Prof. Dr. Tarhan, yapay zekânın terapi sürecindeki rolünü kıymetlendirerek, “Yapay zekâdan faydalanılabilir. Terapiste gitmeden evvel kişi yapay zekâya sorular sorabilir, niyetlerini tartabilir. Bu, seans sayısını azaltabilir. Tahminen on seansta yapılacak terapi altı seansta tamamlanabilir. Fakat yapay zekâ şuurlu bir varlık değildir. Onu terapist yerine koyarsanız sizi yönetir, çocuk üzere yönlendirir. O yüzden alınan bilgileri terapistle birlikte kıymetlendirmek gerekir.” biçiminde kelamlarını tamamladı. 

 

 

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı