Oksijen maskesini evvel kendine tak: Bakım verenin de bakıma muhtaçlığı var!

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Sultan Tarlacı, Alzheimer Farkındalık Ayı kapsamında, bilhassa Alzheimer hastalarına bakım veren bayanların yaşadığı fizikî ve duygusal tükenmişlik, suçluluk ve öfke hisleri ile bakım yükünün aile içinde paylaşılması ve bakım verene ruhsal takviye sağlanmasının değeri hakkında açıklamalarda bulundu.

Bakım yükünün ezici çoğunluğu bayanların omuzlarında!

Türkiye’de bakım yükünün ezici çoğunluğunun maalesef bayanların, kız evlatların, gelinlerin omuzlarında olduğunu tabir eden Prof. Dr. Sultan Tarlacı, “Erkekler ‘iş güç sahibi’ olarak görülürken, bayanlardan doğuştan gelen bir fedakârlık beklenir. Bu, yalnızca kişisel bir adaletsizlik değil; birebir vakitte toplumsal bir kördüğümdür.” dedi.

Tüm bu duygusal yükün üzerine bir de ‘kadınsın, sabretmeli, fedakâr olmalısın’ baskısı eklendiğinde, tükenmişliğin kaçınılmaz hale geldiğini aktaran Prof. Dr. Tarlacı, “Çünkü bayan, hem kendi suçluluğuyla hem de toplumun dayattığı ‘mükemmel bakım veren’ rolüyle boğuşur. Halbuki bir erkek kardeş ya da eş, bu yükün yalnızca küçük bir kısmını üstlense, bayanın omuzlarındaki dağ bir doruğa dönüşebilir.” biçiminde konuştu.

Kadınlar, hasta bakımının yükünü tek başına taşımak zorunda değil!

Ülkemizde hasta bakımının, bir bayan sıkıntısı olmaktan çıkarılması gerektiğine işaret eden Prof. Dr. Tarlacı, “Bir insanın sevdiğine bakması, cinsiyetinden bağımsız, insani bir sorumluluktur. Bayanlar, bu yükü tek başına taşımak zorunda değil. Yardım istemek, paylaşmak, hatta hak talep etmek kadınların en doğal hakkı.” dedi.

Kadınların bu yükü üstlenmesinin yalnızca toplumsal baskıdan değil, tıpkı vakitte içlerinden gelen o güçlü doğal anaçlık içgüdüsünden de kaynaklandığına değinen Prof. Dr. Tarlacı, “Bir anne üzere şefkatle, bir kız evlat üzere sorumlulukla, bir eş üzere sadakatle sarılıyorlar. Bu, onların en büyük gücü ancak birebir vakitte en kırılgan yanı; zira bu his o kadar derin ki, hudut koymayı zorlaştırıyor, ‘Daha ne kadar dayanabilirim?’ sorusunu sordurtmuyor.” tabirlerini kullandı.

Anaçlık, bir tuzağa dönüşebilir!

“Bakım veren bayanların bu yükü üstlenmesinde kuşkusuz o içten gelen anaçlık duygusu çok büyük rol oynar.” diyen Prof. Dr. Sultan Tarlacı, bir annenin çocuğuna duyduğu şartsız şefkat üzere, bir bayanın anne babasına da birebir kollayıcı kollarla sarılabildiğini aktardı.

Ancak bu kutsal hissin, bir yandan da bayanın ‘ben dayanırım, ben bırakamam’ diyerek sonlarını zorlamasına ve kendi gereksinimlerini görmezden gelmesine sebep olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarlacı, şunları söyledi:

“İşte bu noktada anaçlık, bir fazilet olmaktan çıkıp bir tuzağa dönüşebilir. Bu yüzden bayanların, o içlerindeki ‘her şeyi yapabilirim’ sesini dinlerken, bir yandan da ‘Ne kadar yapabilirim?’ sorusunu sormayı öğrenmeleri gerekir.

Bakım veren bayanlar, içlerindeki anaçlık duygusu sebebiyle profesyonel dayanak almayı birden fazla vakit bir ‘ihanet’ yahut ‘yetersizlik’ olarak görürler. ‘Ben anneme/babama bakamıyor muyum?’ diye düşünürler. Halbuki profesyonel dayanak almak, bayanın anaçlığını reddetmesi değil, onu daha uzun mühlet sürdürebilmesi için atılan en makul adımdır. Bir uzmandan yardım almak, ‘ben tükeniyorum, yardıma gereksinimim var’ demenin yüreğidir; bu, fedakârlıktan vazgeçmek değil, fedakârlığı sürdürülebilir kılmaktır.”

Bakım verenin yorgunluğu hafife alınmamalı!

Özellikle Alzheimer hastalarına bakım verenlerde tükenmişliğin çok yaygın olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Sultan Tarlacı, “Alzheimer, kanser üzere net bir savaş değil, tersine her gün biraz daha toprak kaybettiren sessiz bir istiladır.” dedi.

Bakım verenin, sevdiği insanın anılarının, marifetlerinin ve sonunda kimliğinin yok oluşuna gözleri açık bir formda tanıklık ederken, bir yandan da o kişinin tüm fizikî muhtaçlıklarını karşılamak zorunda olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Tarlacı, “Bu yük, hastalığın orta evresinde –kişilik değişikliklerinin, gece dolaşmalarının, ajitasyon ve idrar kaçırmanın başladığı dönemde– doruk noktasına ulaşır. Artık hasta etrafındakilerle mantıklı bir bağ kuramaz, bakım veren ise hiç ara vermeden 7/24 tetikte, adeta bir ‘nöbetçi’ üzere yaşamaya başlar. Bakım verenin bu periyottaki yorgunluğu ‘işte bu kadar’ diye geçiştirilmemeli. Ona ‘Bugün nasılsın?’ diye sorarken gözlerinin içine bakarak sorun, zira aldığınız karşılık birçok vakit ‘iyiyim’ palavrası olacaktır; sizin gözlerinizdeki gerçek merak, o palavranın arkasını görmenize yardım eder.” teklifinde bulundu.

Bakım verenin hislerini onaylamak, tahlil önermekten çok daha değerli!

Bakım verenin fizikî yorgunluğunun buzdağının yalnızca görünen yüzü olduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarlacı, “Asıl kütle, hislerin karanlık ve ağır sularında kapalıdır. Suçluluk; ‘keşke daha sabırlı olsaydım’, öfke; ‘Neden daima birebir şeyi soruyor?’, çaresizlik; ‘hiçbir şey düzelmiyor’ ve daima tetikte olma hali; ‘Acaba şimdi ne yapacak?’. Bu hisler, bakım verenin hasta olduğunun değil; emeğinin, bağlılığının ve sevgisinin doğal ve kaçınılmaz sonuçlarıdır.” dedi.

En değerli ayrımın hastaya değil, hastalığa kızılması olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarlacı, “Kişi bu ayrımı zihnine kazıdığı an, omuzlarındaki suçluluk yükü hafiflemeye başlar. Bakım veren bir diğerine öfkesini, yorgunluğunu anlattığında ‘ama o senin annen/baban’ denmemeli. Bu cümle, onun esasen derinlerde hissettiği suçluluğu daha da alevlendirir. Bunun yerine ‘bu çok güç olmalı, haklısın’ diyerek hislerini onaylamak, tahlil önermekten çok daha kıymetlidir.” açıklamasını yaptı.

Bir mola, bakım verenin dayanıklılığını tekrar toplaması için altın değerinde!

Hastanın daima tıpkı şeyi sorması, gece uyanması yahut kişilik değişikliklerinin, bakım verenin ruhuna adeta üç başka cepheden saldırdığını lisana getiren Prof. Dr. Tarlacı, “Aynı soruyu kırkıncı kere cevaplamak, bakım verenin kelamlarının hiçbir işe yaramadığını hissettirir ve öz-değerini sessizce tırmalar. Gece uyanmaları ise dinlenme penceresini büsbütün kapatır; kronik uyku yoksunluğu, depresyonun en sadık dostudur ve bir müddet sonra en kolay kararları bile almayı imkânsız kılar. En yıkıcı olanı ise kişilik değişiklikleridir. Sevilen o tatlı, anlayışlı insanın yerinde, tanınmayan, bazen kuşkuyla hatta düşmanlıkla bakan bir ‘yabancı’ belirir. Bu, adeta her gün küçük küçük bir yas tutmak üzeredir.” dedi.

Bakım vereni bu yükün altında ezilirken izlemek yerine ‘bugün sen hastayla ilgilenme, ben alayım’ diyerek birkaç saatlik de olsa bir mola vermesini sağlamanın değerine değinen Prof. Dr. Tarlacı, “O mola, onun dayanıklılığını yine toplaması için altın kıymetindedir. Ayrıyeten, bakım verenin yaşadığı bu ‘sessiz yas’ı ciddiye alın; onunla hastanın eski günlerine dair hoş anılar konuşun, zira bu konuşmalar, bugünün acısına karşı küçük bir sığınak olur.” diye konuştu.

Öfke hastaya yöneltilmemeli, fakat bastırılmaya da çalışılmamalı!

Bakım verenin hastaya duyduğu öfke yahut vakit zaman sabrını kaybetmesinin, insan olmanın en doğal modülleri olduğuna vurgu yapan Prof. Dr. Sultan Tarlacı, “Bu katiyen ‘kötü bir bakım veren’ olmakla muadil değildir.” dedi.

Tam bilakis, bu hislerin, ne kadar yoğun bir emek verildiği ve ne kadar tükenildiğinin haykırışı olduğuna işaret eden Prof. Dr. Tarlacı, şöyle devam etti:

“Bu anlarda yapılması gereken en değerli şey, odadan çıkmaktır. Hasta inançlı bir yere bırakılmalı, yüze soğuk su çarpılmalı, derin nefes alınmalı ve ‘bu hastalık, bu an, bu öfke, ben değilim’ diye tekrarlanmalı. Öfke asla hastaya yöneltilmemeli, lakin bastırılmaya çalışılmamalı da. O öfke, güvenilen birine, bir arkadaşa yahut bir dayanak kümesine sözlere dökülmeli.

Bakım veren size ‘ona bağırdım, çok pişmanım’ dediğinde, onu yargılamayın. Ona ‘zor bir andı, geçti, sen hala yeterli bir evlatsın/eşsin senin de sıkıntıların, devam eden hayatın var’ deyin. Onun kendini affetmesine yardımcı olun; zira o esasen kendini en ağır halde yargılamıştır. Sizin anlayışınız, onun yarasına merhem olur.”

Profesyonel takviye bir lüks değil, bir cankurtaran halatıdır!

Bakım verenin kendisinde uyku bozukluğu, daima telaş, toplumsal hayattan uzaklaşma yahut hiçbir şeyden keyif alamama üzere belirtilerin, ruhsal sıhhatin kırmızı alarm zilleri olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Sultan Tarlacı, “Eğer bu belirtiler 2 haftadan uzun sürüyorsa, sabahları yataktan kalkmak için hiçbir sebep bulunamıyorsa, evvelden keyif alınan hiçbir şey artık yeterli gelmiyorsa ve daima bir ‘çökme’ hissi yaşanıyorsa, profesyonel takviye bir lüks değil, bir cankurtaran halatıdır.” dedi.

‘Keşke olmasaydı’ yahut ‘ben bu hayatı kaldıramıyorum’ üzere kanıların baş göstermesi durumunda vakit kaybetmeden bir psikiyatr yahut psikologdan randevu alınmasını öneren Prof. Dr. Tarlacı, “Bu, teslim olunduğu değil; tersine savaşmak için güç toplamaya gidildiği manasına gelir.

Bakım verenin ruhsal takviyeye gereksinimi olduğu fark edildiğinde, ‘sen psikoloğa git’ demek yerine, onunla birlikte bir randevu alınabilir yahut birinci randevuya onunla gitmek teklif edilebilir. O, bu adımı atmaktan çekiniyor olabilir; bir yakınının yanında durması, o kapıdan girmesini çok daha kolaylaştırır. Ayrıyeten, bu durum bir ‘başarısızlık’ üzere değil, doğal bir süreç olarak kabul edilmeli.”

Gerçek dayanak, bakım verene kendine bakması için alan açmaktır!

‘Sen de kendine bakmalısın’ demenin kolay olduğunu tabir eden Prof. Dr. Sultan Tarlacı, “En hayati ve güç soru, ‘Peki bunu gerçek hayatta mümkün kılmak için ailelerin nasıl bir takviye sistemi oluşturması gerekir?’ sorusu.” dedi.

Bunu gerçek kılmak için ailenin yalnızca kelamda değil, harekette bir sistem kurmasının kaide olduğunun altını çizen Prof. Dr. Tarlacı sözlerini şöyle tamamladı:

“Vardiya sistemi: Bakımı ‘tek kişilik bir kahramanlık gösterisine’ dönüştürmeyin. Haftanın belli günlerini öbür kardeşler yahut yakınlar üstlensin; uzaktakiler ise maddi olarak profesyonel bir gece bakıcısına dayanak olabilir.

Kutsal mola günü: Haftada en az bir tam günü, profesyonel bir sıhhat çalışanı yahut gündüz bakım merkezi devralsın. O gün muhakkak bakım verenindir; o gün yatabilir, dışarı çıkabilir yahut hiçbir şey yapmayabilir. Bu mola, onun uzun yoldaki akaryakıt istasyonudur.

Düzenli aile toplantıları: Aile içinde ayda bir defa, yalnızca hastanın değil, bakım verenin ruh halinin de konuşulduğu bir toplantı yapın. Herkesin iştirakini mecburî kılın ve masaya ‘Bu ay seni en çok ne yordu?’ sorusunu koyun.

Siz, bakım verene ‘kendine düzgün bak’ demekle yetinmeyin; ona vakit armağan edin. ‘Cumartesi sabah ben geliyorum, sen kahvaltıya çık’ üzere net bir teklifle gelin. Yahut ‘bu ayın gece bakım fiyatını ben karşılıyorum’ deyin. Unutmayın, bakım veren sizden yardım istemekte zorlanır; zira o, her şeyi kendi başarmaya koşullanmıştır. Sizin yapacağınız en büyük yeterlilik, sormadan ve bekletmeden devreye girmektir. Oksijen maskesini evvel kendine takması gerektiğini ona hatırlatmak değil; maskeyi takması için ona alan açmak, işte gerçek takviye budur.”

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı